Архив
944   945   946   947   948   949   950   951   952   953   954   955   956   957   958   959   960   961   962   963   964   965   966   967   968   969   970   971   972  
897   898   899   900   901   902   903   904   905   906   907   908   909   910   911   912   913   914   915   916   917   918   919   920   921   922   923   924   925   926   927   928   929   930   931   932   933   934   935   936   937   938   939   940   941   942   943  
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876   877   878   879   880   881   882   883   884   885   886   887   888   889   890   891   892   893   894   895   896  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

Түгөлбай Абдыкадыров, мүнүшкөр: “БҮРКҮТТӨР ПАНДЕМИЯГА ЧЕЙИН БИЗДИ ДА, ӨЗДӨРҮН ДА БАКЧУ"

№963 20-26-май, 2021-ж.


Кыргыз эли эзелтеден бүркүт таптап, куш салып келишкен. Мүнүшкөрлөр түлкү, карышкыр жана башка жаныбарды алдырып, бүркүттүн пайдасын көрүшкөн. Бүркүт, ителги, куш салуу өлкөдө улуттук спорт түрү катары катталып, ар кандай мелдештер уюштурулуп келет. 25 жылдан бери ителги, бүркүт таптоо менен алектенип жүргөн Түгөлбай Абдыкадыров мүнүшкөрлүктүн сырлары тууралуу айтып берди.

“БҮРКҮТТҮ АЧКА КАРМАСА АДАМГА КОЛ САЛАТ”

– Мен Ысык-Көл районунун Чоң-Өрүктү айылынан болом. 5 баланын атасымын. Мүнүшкөрлүк менен алектенгениме 25 жылдан ашты. Мектепти бүткөндө эле куш таптоого кызыга баштадым. Чоң аталарыбыздан таптагандар болуптур. Куш таптоонун сырын туугандардан сураштырып жаттым. Бирок бүркүт таптоо боюнча көп маалыматты китептерден таптым. Ошентип куш таптоого кириштим, бирде окшошсо, бирде окшошпой жатты. Кээде кушумду качырып жиберчүмүн. Акырындап тажрыйба топтоп, ушул даражага жеттим. Башында карчыга куш, чүйлү таптачумун. Кийин жайлоодон уясын көрүп бүркүткө кызыгып калдым. Аркасынан акмалап жүрүп балапанын алып келип таптап баштадым.

Уядан алганына өзүң ата-эне болуп каласың. Учканды, аң уулоону, баарын үйрөтүүгө туура келет. Ал эми тор менен тапка келген бүркүттү кармап алсаң, алар кандай учушту, кантип тамак таап жешти, кайсы жаныбарды кантип илип кетишти билип акыл-эси кирип калган болот. Аны жоошутуп, өзүңө көндүрүп койсоң жетиштүү. Ал эми балапан бүркүттөр тажрыйбасы жок, туш келгенине кол сала берет. Чоңойгондо кармалган бүркүттөр адамга кол салбайт, берки уя бүркүттөрдү ачка, арык кармап койсо адамга да кол салып жиберишет.

Учурда 2 ителги, 2 бүркүт таптайм. Буларды капаска камабайбыз, ачык эле турушат. Кышында эле үшүбөшү үчүн жабык сарайга киргизебиз. Бизде адамга кол салган учур болгон эмес. Кээде тап берип калышат. Тумшук-башын буту менен тазалап жатып томогосун чечип алса коркунуч жаратат. Бир жолу Канжыгалуу кара сеңсел деген бүркүтүм томогосун кагып алып, бир козуну кармап жеп коюптур. Мурун тоокторго да тийчү. Азыр ит, тооктор андан коркушат, кадимкидей айланып өтүшөт.

Экинчи бүркүтүмдү кеч күздөн тартып жазга чейин түлкүгө, чөөгө салам. Бүркүттү салганга тоодогу аба, тоскоолдуктун жоктугу жакшы, салмагы оорураак болгондуктан токойдо уча албай калышат. Быйыл чөөлөрдү алганга Бишкек жакка чакырып жатышат. Чүйдө, Ошто чөө көбөйүп кетти дешти. Биз жакта дайыма ууга чыгып турганга окшойт, айылга чейин кирип келген чөөлөр жок. Кекилик, кыргоолдордун азайып кеткени чөөлөрдүн көбөйүшү менен байланыштуу болууда.

“ИТЕЛГИ КӨК БЕТ, АЧ КӨЗ, СУГАЛАК БОЛОТ”

– Бүркүт, ителгинин тамагы жалаң эле эт. Карганын, малдын этин беребиз. Базардан сулп эт алып келип коёбуз. Бүркүттөр чыдамкай келет, 35 күнгө чейин ачка жүрө беришет. Бирок биз анчалыкка жеткирбейбиз, 1-2 күн тамак жебей калышы мүмкүн. Ооруп жаткан малдын этин бербейм. Бүркүт этти аш кылгандан кийин тамагы менен ичине кошо кирген тери, кум, таш сыяктууларды кулгуп салат. Ал эми ителги көк бет болот, жаңы кармалган ителгилер тиштегилеп жатып өзүнүн тырмагын жулуп салганга чейин барышат. Бирок тапка келгенден кийин ээсин таштабайт. Кишини ээрчип айланып учуп калат. Ителги ач көз, сугалак болот, тамакты күндө жеп турушу керек.

Багууда көп эле каражат кетет. Чыгымды эсептеп көрбөптүрмүн. Пандемияга чейин булар бизди да, өзүн да бакчу. Туристтер келгенде туристтик фирмалар аркылуу бүркүт-шоу көрсөтчүбүз, ар кандай турнирлер болчу.

Бүркүт, куш салуу улуттук спорт түрү болуп катталбадыбы. Салбуурун федерациясына мүчөмүн. Мелдештерге катышып, орундарды алып жүрөм. Акыркы жолу Нооруз-2021 турниринде Ышкырык деген ителгим 3 мүнөттүн ичинде 26 жолу далбага тийип, 1-орунду алды. 3-Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында 2-орунду алган. Алматыга мелдешке барып 9 мамлекеттин ичинен Азия чемпиону болдук. Астана, Карагандыга барып байге менен кайттым. Казактар бизди өздөрү каржылап чакыртышат. Бүркүт, ителги таптоо – ата-бабадан калган өнөр. Булар менин жашоомдун бир бөлүгү. Үйдө турушу, ууга чыгуу өзгөчө сезим тартуулайт, андыктан байгеден уткан акча маанилүү эмес. Эң көп утканым – 40 миң сом болду. 3-Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында 30 миң сом алдым. Байгелер начар болуп калды. Чет жактан келгендер “мындай байге бизде аймактын деңгээлиндеги турнирлерде берилет” деп кетишкен. 1-2-Көчмөндөр оюндарынын байгеси жакшы болгон.

“БҮРКҮТТӨР ҮЙ-БҮЛӨГӨ БЕКЕМ, СҮЙҮҮГӨ ТУРУКТУУ БОЛУШАТ”

– Үй шартында булардан балапан алса болот. Бирок өтө кыйын. Ургаачысы да, эркеги да туш келген бүркүттү жактыра бербейт. Жапайы бүркүттөр бири-бирин тандап жактырышып, өмүрү өткөнчө бир болушат. Түгөйү өлүп эле калбаса башкага алмаштырышпайт. Булардын ургаачылары эркегин тандайт. Бийиктикке чырпык же тери көтөрүп чыгып жерге ташташат. Ошону илип келип кайра өзүнө берген эркегин тандашат. Мунусу кийин үй-бүлөмдү багып кетет деген мааниде. Түгөйлөр ар кайсы жакка уяларды салып коюшат, бирөөсүнө коркунуч жаралса башкасына дароо орун которуп кетишет.

Өздөрүнчө шаңшып үндөшүп турушат. Тамак сурап жатканда башкача үн чыгарышат. Колдо турганда маал-маалы менен учуруп, үндөп ууга чыгарып турса тажабайт. Ууга чыгарда кадимкидей сүйүнүшөт. Томогону чечкенде башын созуп эки жакты карап, талпынып калса “бүгүн табында экен, ала турган күнү экен” деп калабыз. Ал эми үрпөйүп калса табында эмес экен дейбиз. Маанайын келтириш үчүн табын табыш керек. Өтө семирсе да, арыктап кетсе да табы бузулат. “Ителги менен бүркүткө бир тап, кушка күндө тап” деген кеп бар. Булардын табын бир жолу таап алсаң болду, эч качан унутпайт. Мисалы, түлөп жаткан маалда 3 айдай учпай отуруп калат. Түлөп бүткөндө жакшы таптасаң бат эле өзүнө келип калат.

Бүркүттүн моюнунан түшкөн кызыл жүнү узун болуп тургандары жогдорлуу делет. Өңү, кыраандык белгилери, көзү, канат-куйругунун жайгашканы, мүрүсүнүн (ийин) калыңдыгы жана бутундагы жем басарындагы шакекчелери (4, 3, 2 шакекче болот), ушулардын баары каралып бүркүткө сын берилет.

Ууга чыккан бүркүтүмдүн аты Керчагыр, 4 жашта. Бирөөсүнүн аты Канжыгалуу кара сеңсел, 2 жашта. Ал куйругу ашыкча болгону менен башка бүркүттөрдөн айырмаланып турат. Баарынын куйругунда 12 тал болсо, мында 14 тал. Баккандардан сурасам 13 куйруктуулар бар экен, бирок 14 куйруктуу бүркүт кезиктире элекмин. Этин тартып таптаганда Керчагыр 5, берки бүркүт 3 жарым килограмм болот. Таптаганда сууга чыланып, чыкталган кубаты жок эт беребиз. Ал эми Ышкырык 6, Сүрөөн 3 жашта. Булардын салмагы 900 граммды түзөт. Эркек ителгилердин салмагы ушундай аз болот. Ургаачыларынын салмагы 1 килограммдан ашып кетет.

Динара Акимова



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  4 
Комментарийлер(2)
25.05.2021. 17:15 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
85
Катталган:
19-10-2016
Соӊку аракети:
02-08-2021 01:14
Жынысы:
Белгисиз
0
Вааау
26.05.2021. 21:21 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
223
Катталган:
26-01-2016
Соӊку аракети:
29-07-2021 04:45
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
♡♡♡ОШ♡♡♡
0
Билбеген нерсебиз өтө көп ээ
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
25868;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2021 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Турусбеков 109/1
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: