Архив
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876   877   878   879   880   881   882   883   884  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

АСМАН КОМАНДИРЛЕРИ: АВИАДИСПЕТЧЕРДИН БИР КҮНҮ

№882 26-сентябрь - 2-октябрь, 2019-жыл


"Манас" аэропорту. Эки жерден текшерүүдөн өткөн соң авиадиспетчерлер пунктуна баш бактым. Аба кырдаалы дисплейи, сигналдык табло, микрофон жана радиосигналдар... Дисплей, мониторлордон көз албай учкучтарга тынбай команда берип жаткан авиадиспетчерлер. Ушуну көрүп, авиадиспетчерлердин иши канчалык олуттуу жана аскерий тартипте экендигин сезесиң. Мына ушундай пункттардан учактарды учуруу, кондуруу ишке ашат. Авиадиспетчер Канат Төлөгөнов кесиптик сырлары тууралуу гезитибизге кызыктуу маек куруп берди.

– Канат, алгач өзүң тууралуу маалымат бере кетсең.

– Кыргыз авиациялык колледжин бүткөм. Ал кийин институт болуп түзүлгөн, азыр анын 3-курсунда билим алып жана иштеп жатам. Эмгек стажым 6 жыл. Жашым 28де. «Кыргызаэронавигация» мамлекеттик ишканасынын 2-класстагы авиадиспетчеримин. Кичи мекеним – Талас.

– Бир суткада учуп-конгон учактардын саны канчага жетет?

– Ар күнү ар түрдүү. Орточо эсеп менен 1 суткада 50дөй учак учуп-конот.

– Аба кыймылын кандайча башкарасыңар?

– Бизде 3 диспетчердик борбор бар. Биринчиси – Аэродромдук диспетчердик борбордо 4 диспетчердик пункт бар: "брифинг", руление", "старт" жана "подход". Булар аэродромго тиешелүү аба мейкиндигине (бийиктиги 6000 метр), аэродромдун учуп-конуу тилкесине, учактардын жерде жүрүү жолдоруна жоопкер.

Экинчиси – Учуу маалымат борборунда 2 сектор бар: "Бишкек" жана "Ош" деген. Булар өз аймагында жерден баштап 4500 метр бийиктикке чейинки аралыктагы учууларды көзөмөлдөйт.

Үчүнчүсү – Райондук диспетчердик борбордо 3 сектор бар: "чыгыш", "батыш" жана "Ош". Ар бир сектор диспетчердик пункт болуп эсептелет. Булар 4500 метр бийиктиктен өйдөкү бийиктиктеги учууларды көзөмөлдөшөт. Кыргызстандын аба мейкиндиги "көзөмөлдөнүүчү" жана "көзөмөлдөнбөөчү" болуп экиге бөлүнөт. "Көзөмөлдөнүүчү" аба мейкиндигинде диспетчер учактардын ортосундагы аралыктын коопсуздугуна жооп берет, "көзөмөлдөнбөөчү" аба мейкиндигинде учактардын коопсуз аралыгына учкучтар өздөрү жооп берет. Райондук диспетчердик борбор "көзөмөлдөнүүчү" аба мейкиндигин карайт. Учуу маалымат борбору жана Кербен, Баткен, Исфана, Жалал-Абад, Казарман аэропорттору, Талас вертодрому "көзөмөлдөнбөөчү" аба мейкиндигине кирет.

Мен Райондук диспетчердик борбордун диспетчеримин, "чыгыш" жана "батыш" секторуна жооптуумун.

– Өзүңдүн ишиңди кыскача кандай мүнөздөй аласың?

– Аба кырдаалы дисплейинде бир эле учурда 6, 10 же андан ашык белги болушу мүмкүн. Ар бир белги – учуп бараткан учак. Белгини бассаң аэропорттун брифинг диспетчерлери тарабынан түзүлгөн учактын флайт-планы көрүнөт. Флайт-план деген учактын рейс номуру, канча бийиктикте жана кайсы аба жолу менен учуп бараткандыгы, ылдамдыгы жана башкалары тууралуу маалымат. Ар бир учакта 200 же 500 жүргүнчү болушу мүмкүн. Эгер дисплейде бир эле кезде 8 белги болсо, демек, орточо эсеп менен 2800 адам учуп баратат. Ошолордун жана учактардын коопсуздугу биздин жоопкерчиликте. Кокус жаңылып, туура эмес команда берсем учак кырсыкка учурашы мүмкүн. Эң башкысы – адам өмүрү. Анда ишкана тиешелүү тарапка миллиондогон компенсация төлөп берет. Авиадиспетчерге кылмыш иши козголушу мүмкүн. Андыктан жарым мүнөт да алаксууга акым жок. Бир эле кезде дисплейди карап учактар бири-бири менен кагышып кетпөөсү үчүн алардын аралыгы канчалык экенин анализдеп, ошого жараша бирине өйдөгө көтөрүлүүгө же түшүүгө, бирин ылдамдыгын көбөйтүү же азайтууга, курсту өзгөртүүгө команда берем. Метеорологдордон аба ырайын сурап, аларды учкучтарга айтып турам. Катар келип калган учактардын кайсынысын биринчи кондуруу керектиги боюнча чечимди кабыл алам. Диспетчердик жабдык бузулса аэропорттун техниги менен тезинен байланышка чыгам.

Жаан-чачын, туман учурунда абдан чыңалып иштөөгө туура келет. Кээде чечим кабыл алуу оор болгон кырдаал түзүлүп калат. Өзүбүздү колго алып, билим жана тажрыйбабызга таянып туура чечим кабыл алууга аракет кылабыз. Ишибизди көзөмөлдөп турган улуу диспетчер да жардамга келбей койбойт. Психо-эмоционалдык чыңалуулар көп болгондуктан иштин зыяндуулугу үчүн да акы төлөнөт.

– Иш күнүңөр эмнеден башталат?

– Ишибиз медициналык текшерилүүдөн өтүү, инструктаж алуу менен башталат. Инструктажда сутка ичинде учуп-коно турган убактар, аба ырайы жана башкалар тууралуу көрсөтмөлөр берилет. 3 күн иштеп, 3 күн эс алабыз. Башкача айтканда, 2 күн 6 сааттан, бир күн 12 саат иштейбиз. Ар бир 2 саат сайын 15-20 мүнөт эс алып турабыз. Чай ичебиз же ишке тиешелүү документтерди карайбыз. Маяна класстар боюнча төлөнөт. Окууну жаңы бүтүп келгенде 3-класс менен айлык акы төлөнөт. Андан ары ишиң жакшы болсо ар бир 3 жылда классыңды жогорулатып тура аласың. Медициналык кароодон 6 ай сайын, билимди жогорулатуу курсунан 3 жылда бир өтөбүз. Иште ар бир 2 жылда сынак тапшырабыз.

– Учактар кагышпашы үчүн аралыктары канча болушу керек?

– Мисалы, 2 учак бир бийиктикте горизонталдуу түрдө параллель учуп келе жатса ортосундагы аралык 10 чакырым болушу керек. Бир аба жолунда вертикалдуу аралык 300 метр болушу шарт. Эгер бир бийиктикте бири-бирин кубалашып келе жатышса аралык 20 чакырым болушу керек. Кыргызстандын аба мейкиндигин жана авиадиспетчерлеринин кызматын колдонгону үчүн чет элдик авиакомпаниялар акы төлөшөт. Учактар ар өлкөнүн аба мейкиндигине белгиленген аба дарбазалары аркылуу гана кире алышат. Чоң аскерий базалардын, АЭСтердин жана башка өзгөчө корголуучу объекттердин үстүнөн учуп өтүүгө болбойт, айланып өтүшөт. Бишкек шаарынын үстүнөн жапыз учуп өтүүгө тыюу салынган.

– Кыргызстанда ички каттамдар боюнча канча аба жолу бар?

– Ош-Бишкек каттамы боюнча 1 кыска, 1 узун аба жолу бар. Кыска жол менен учак түз учуп келсе, узун жол менен Токтогул суу сактагычы тараптан айланып келет. Учкуч аба жолунун бирин учактын мүмкүнчүлүгүнө жараша тандап алат.

– Чет элдик учактардын экипаждары менен кайсы тилде сүйлөшөсүңөр?

– Учкучтардын дээрлик баары менен англис тилинде сүйлөшөбүз. Англис тилин авиациялык окуу жайларда окутушат. Андан тышкары биздин ишкана окуу курсун уюштуруп, окутуп турат. Жарандык авиациянын эл аралык уюму англис тилинин 6 деңгээлин түзгөн. Биз 4 деңгээлинде билишибиз зарыл.

– Кандай учактар башкаларга караганда биринчи конуу артыкчылыгына ээ?

– Бортунда техникалык маселе жаралган, оорулуу жүргүнчү бар, издөө, куткаруу максатында учуп келе жаткан учактар биринчи кондурулат. Жүк учагы менен жүргүнчүлөрдү ташыган учак бир келип калса, биринчи жүргүнчүлөрдү ташуучу учак кондурулат. Алыстан келе жаткан учак жакынкы рейстегиден мурун коно алат. Анткени экипажы да, жүргүнчүлөрү да чарчап калат.

– Учактар коно албай калган учурлар көп болобу?

– Жок, чанда болот. Кокус коюу туман болуп учкучтарга коно турган тилке көрүнбөй калса же коно турган тилкеге башка учактар конуп жатса, анда аларга айланып учуп турууга команда беребиз. Запастагы күйүүчү майдын өлчөмүнө карап учактар 30 мүнөттөн 2 саатка чейин күтө алышат. Майы аз болсо запастык аэродромдорго конушат. Мисалы, Ошко же Алматыга. Учак эми конордо учуп-конуучу тилкеге канаттуулар конуп калса бул тууралуу учкучтарга эскертебиз. Аэропорттогу орнитологдор кызматы атайын үн жана жарык чыгаруучу куралдар менен канаттууларды кубалашат. Канаттуулар конбошу үчүн тилкеде чөптөрдүн, таштандылардын болбошуна көзөмөл кылынат.

– Учактарда өзүн коргоо системи барбы?

– Заманбап ар бир учакта TCAS системи бар. Ал систем учкучтарга жакын аралыктагы башка учактардын бийиктигин жана аралыгын көрсөтүп турат. Бири-бирине жакын келип калса систем учкучтарга көтөрүлүү же ылдый түшүүгө атайын белги берет. Эгер диспетчер жаралган кырдаалда жаңылышып туура эмес команда берсе, систем башка маалыматты көрсөтүп турса учкуч жаңылышып, ошондон улам учак кырсыкка учурашы мүмкүн. Авиадиспетчер жаңылышы мүмкүн, бирок тарыхта TCAS системинин жаңылышкандыгы катталган эмес.

– Иш тажрыйбаңда кызыктуу окуялар болгонбу?

– Дубайдан учуп келе жаткан учактагы мас жүргүнчү чатак чыгарган окуя болгон. Стюардессалар аны тартипке чакырып сүйлөшүшөт. Тигил болбой коёт. Ошондо учкуч учакты жакынкы аэропортко кондуруп, тигил кишини түшүртүп, кайра учуусун уланткан. Ошондой эле бортто төрөп койгондор болот.

— Сен эмне үчүн авиадиспетчерликти тандагансың?

— Мен 11-класста окуп жатканда «ким болсом?» деп 1 жыл ойлондум. Жадакалса сейил бакта эс алып отурган тааныбаган адамдардан да «ким болсом жакшы?» деп сурачумун. Бир жолу авиация тармагында иштеген адам "авиадиспетчер болбойсуңбу?" деп калды. Ошол сунуш жүрөгүмө туура келип, учактарды жерден башкарган адистикти тандагам.

Канымжан Усупбекова
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  1 
Комментарийлер(7)
30.09.2019. 09:34 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
375
Катталган:
01-02-2017
Соӊку аракети:
18-10-2019 17:48
Жынысы:
Белгисиз
+14
Ашанын самолету кантип кимдин айынан элди басып калды сурабапсынар.
30.09.2019. 11:47 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
25
Катталган:
24-12-2011
Соӊку аракети:
07-10-2019 11:35
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Ош
+6
Кызыктуу кесип, мен келечекте уулумдун пилот болуусун каалайм жана аракет кылам буюрса.))
01.10.2019. 19:33 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
56
Катталган:
15-05-2013
Соӊку аракети:
02-10-2019 22:44
Жынысы:
Белгисиз
+1
Elanda, ниетини кабыл кылсын! Мен да уулума тилегим ошондой. А уулум озу капитаном самолёта дейт.
30.09.2019. 16:44 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
858
Катталган:
26-01-2017
Соӊку аракети:
18-10-2019 20:40
Жынысы:
Белгисиз
+8
Өтө татаал жоопкерчиликтүү иш экен.Диспетчер,учкуч болуш үчүн да чоң журөк керек .Ар бир кесип ардактуу деп ошол үчүн айтышса керек.
30.09.2019. 16:58 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
478
Катталган:
03-12-2018
Соӊку аракети:
19-10-2019 00:47
Жынысы:
Белгисиз
+8
Элдин уулдары бар болгула!Ар бир кесип ардактуу
01.10.2019. 16:03 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
120
Катталган:
06-01-2012
Соӊку аракети:
19-10-2019 09:34
Жынысы:
Белгисиз
+4
Пилот болгон жакшы айына 10.000$ толойт
01.10.2019. 22:20 
Тайпасы:
Конок
Комментарийлердин саны:
10
Катталган:
04-09-2019
Соӊку аракети:
07-10-2019 22:26
Жынысы:
Белгисиз
+2
Азамат,ишиниз ийгиликтуу болсун
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
23044;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2019 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Жибек Жолу проспектиси 381
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: