Архив
897   898   899   900   901   902   903   904   905   906   907   908   909   910   911   912   913   914   915   916   917  
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876   877   878   879   880   881   882   883   884   885   886   887   888   889   890   891   892   893   894   895   896  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

ЧОҢ ЧҮЙ КАНАЛЫ. КЕТМЕН, КҮРӨК МЕНЕН ИШКЕ АШКАН КЫЛЫМ КУРУЛУШУ

№834 26-октябарь - 1-ноябрь, 2018-жыл


Чоң Чүй каналы — Кыргызстандагы эң ири курулуштардын бири болуп саналат. Канал Чүй өрөөнүнөн тышкары коңшу Казакстан өлкөсүнүн айрым аймактарын да суу менен камсыз кылат. Бирок бул канал канчалык кыйынчылык менен, ондогон жылдарга созулган эмгектин натыйжасында курулганы көпчүлүккө маалым болбосо керек. ХХ кылымдын эң маанилүү курулушунун тарыхы тууралуу кеп кылабыз.

КУРУЛУШТУН ПЛАНДАЛЫШЫ

Дээрлик бир кылым мурун борбор калаабыз чөп баскан ээн талаа болгонун баары эле элестете албаса керек. Мээнеткеч чоң ата-чоң энелерибиз болбогондо айдоо аянттарына бай жана азыркыдай кооз өрөөн болмок беле ким билет? Эч нерсе өспөгөн талаалар эч кимге пайда алып келген эмес. Ошондуктан каралбай жаткан жерлерге суу жеткирүү маселеси курч турган. Бул маселени чечүү үчүн Василий Васильев аттуу инженер 1920-жылдары Чүй өрөөнүнө келип, ал аймакты суу менен камсыз кылуу долбоорун иштеп чыккан. Анын идеясынын негизинде Чүй дарыясынын бир бөлүгүн кайрак талаалар аркылуу алып өтүү керектелген. Бул долбоорду ишке ашыруунун маанилүү экендигин билдирүү үчүн Васильев Владимир Ленин менен жолугуп, бул курулуш жөнүндө сүйлөшүү жүргүзгөн. Тилекке каршы, 1924-жылы Ленин кайтыш болот, ал эми Васильев болсо репрессиянын курмандыгы болот. Жыйынтыгында бул долбоор токтоп калат.

1941-жылдын 16-мартында Кыргыз ССРинин Эл комиссарлар кеңешинин төрагасы Төрөбай Кулатов Чоң Чүй каналын куруу тууралуу токтом чыгарган.

СОГУШ ДА КУРУЛУШТУ ТОКТОТО АЛГАН ЖОК

1941-жылдын 10-майында Чоң Чүй каналынын курулушу башталып, жалпысынан 35 миңге жакын адам жумушка чыгышкан. Эң алгач эле каналдын 140 чакырым аймагында курулуш иштери башталган. Ар бир район, ар бир колхоз өзүнө бөлүнүп берилген аймактарда эмгек кылышты. Бул ишке карапайым жумушчулар гана эмес, инженерлер, маданият жана медицина кызматкерлери баш болгон бардык кесиптин ээлери эмгектерин аяшкан жок. Натыйжада бир жарым айдын ичинде 10го жакын курулуштар курулган.

1941-жылы 22-июнда Улуу Ата Мекендик согуш башталат. Эркектердин көпчүлүгү колундагы кетмен менен күрөктөрүн мылтык менен автоматтарга алмаштырып, фронтко жөнөштү. Чоң Чүй каналын куруу иштери да токтотулат. Бирок өнөр жай ишканалары жана айыл чарбасы үчүн сууга болгон муктаждыктар чечилбеген бойдон калган.

Муктаждыктын натыйжасында 1942-жылы каналды куруу иштери кайрадан жанданган. Анда согушка барбагандар эмгектенүүдөн качпай колдоруна кетмен, күрөктү кармап иштерин башташкан. Натыйжада 1945-жылга чейин карапайым эл убактылуу курулуштарды – көпүрөлөрдү, суу бургучтарды жана башка ушул сыяктуу иштерди аткарышты.

Айрыкча ворошиловдук суу бургуч каналынын участогундагы иштер оор жүргөн. Бул жерде каналдын тереңдиги 20 метрге чейин казылган. Кыштын аяздуу күндөрүндө мынчалык тереңдиктин ичинен топуракты жана кумду шилеп чыгаруу иши кыйынчылыкты жараткан. Талыкпаган эмгектин жыйынтыгында 1943-жылдын аягында Чоң Чүй каналынын батыш тармагынын бир бөлүгү ишке киргизилип, бир нече гектар айдоо жерлерине суу жеткен. Ошентип курулуш толук бүтө элек жатып 70 чакырымга созулган канал энергетика жана сугат максаттары үчүн ишке берилген.

Согуш бүткөнгө чейин карапайым эл керки, күрөк, кетмен менен иштешкен. Жер казуучу техникалар жок болгондуктан бир нече метр тереңдиктерди кол менен казышкан. Мындан башка транспорттук каражаттар, курулуш материалдары дагы жетишсиз болгон.

Согуш аяктагандан кийин атайын техникалар алып келинип, куруу иштери уланган. Жалпысынан Чоң Чүй каналы 1976-жылы курулуп бүткөн.


ЖУМУШЧУЛАР КИМДЕР ЭЛЕ?

Курулушта иштегендердин көпчүлүк бөлүгүн кыз-келиндер түзгөн. Себеби жумушка жарактуу эркектер фронтко кетишкен. Ошондой эле ден соолугу начардыгынан улам согушка барбай калгандар согушта жүргөн аскерлерден кем калышпай, курулушта эмгектеништи. Алардан сырткары абышка-кемпирлер менен жаш балдар дагы каналдын курулуш иштерине өз жардамдарын аяшкан эмес. Каражат маселеси элди эч ойлондурган эмес. Каналды курууну ар бир адам өз милдети катары түшүнгөн.

УЧУРДА...

Азыркы күндө Чоң Чүй каналы Кыргыз өлкөсүнүн 73 миң гектар, Казакстандын 12 миң гектар аянтын суу менен камсыздайт.

Чоң Чүй каналынын агымдары:

Батыш Чоң Чүй каналы 1952-жылы курулган. Жалпы узундугу – 145 чакырым. Андан сугарылуучу аянт – 82 миң гектар.

Чыгыш Чоң Чүй каналы – 1958-жылы курулган. Узундугу – 100 чакырым. Андан сугарылуучу аянт – 41,5 миң гектар.

Түштүк Чоң Чүй каналы 1976-жылы курулган. Жалпы узундугу – 158 чакырым. Андан сугарылуучу аянт – 3 миң гектар.

«ЧОҢ ЧҮЙ КАНАЛЫН КУРУУДА ӨЛГӨН АДАМДАР БОЛГОН”

Мурат Иманкулов, тарыхчы:

– Чоң Чүй каналын куруу иштери оор шарттарда жүргөндүктөн каза болгондор да болгон. Бирок канча адам курман болгону жөнүндө эч бир маалымат жок. Анткени ал учурда Совет бийлиги канча адам өлүп жатканын билдирүүнү каалаган эмес. Ошондуктан “Кызыл Кыргызстан”, “Ленинчил жаш” деген гезиттерде жалаң гана бул курулушта талыкпай эмгектенген алдыңкы жумушчулар тууралуу жазылган. Бийлик бул иштердин жакшы тарабын гана чагылдырууну көздөгөн. Ал эми канча деген адамдар тамак-аштын жетишсиздигинен, оор жумушту көтөрө албагандыктан кайтыш болгону тууралуу маалымат таратышкан эмес. Себеби бул маалыматтар ачыкка чыкса өлкөдө чоң чатак болмок. Өз ыктыяры менен иштеген жумушчулардан тышкары каналды курууда репрессияга туш болгондор жана аскер туткундары да иштешкен. Бирок бул иштер канчалык оор абалда жүргүзүлсө дагы, анын өлкө үчүн мааниси чоң болгон. Анткени көпчүлүк ээн талаалар айдоо аянттарына айланып, Чүй аймагынын көпчүлүк жерине суу жеткирилген. Бул каналдын курулушу менен өнөр жай жана айыл чарба тармагы өнүгүү жолуна түшкөн. Азыркы күндө дагы бул канал Чүй өрөөнү үчүн гана эмес, жалпы Кыргыз өлкөсү үчүн чоң пайда алып келүүдө.

Бул чоң долбоор атайын курулушка керектүү техникалар жок эле 35 жыл ичинде чоң эмгектин арты менен курулган. Азыркы күндө бул канал аркылуу он миңдеген жерлерге суу жетип, бир нече ГЭСтер иштеп келүүдө.

(Сүрөттөр Борбордук мамлекеттик

кинофотофонодокументтеринин архивинен алынды)

Кубан Жумамидинов
koom@super.kg



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  5 
Комментарийлер(7)
30.10.2018. 11:11 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
187
Катталган:
13-07-2013
Соӊку аракети:
18-05-2020 13:37
Жынысы:
Белгисиз
Калаасы:
Бакыт калаасы!
+15
Мына ушул жерде өлгөндөр баатыр, кылымдарга белек кылып кетти...
Ушул жерде эмгек кылгандар баатыр!!!
Не деген эмгек, өлкө үчүн, муундун келечеги үчүн кылган ишин кара...(бул чекеси эледа) а, бизчи? Биз, сен, мен эмне кылдык? Бир кекиртегибизди тойгуза албай эмне болуп атабыз? Чоңдорубуз эмне болуп атышат? Чөнтөкө күрөмөй, күрөмөй, көргө сүйрөмөй жок дагы жакшы кудайга шүгүр....эхххх, айта берсең сөз көп...
30.10.2018. 22:20 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
38
Катталган:
07-08-2018
Соӊку аракети:
13-01-2019 10:41
Жынысы:
Белгисиз
+2
Эмгек деген ушул. Азыркы кундо ак эмгек кылгандарды кызыл китепке киргизиш керек
31.10.2018. 14:13 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
295
Катталган:
16-01-2018
Соӊку аракети:
12-07-2020 09:53
Жынысы:
Белгисиз
-1
elhan123, кызыл китепке да акча алып анан киргизилет го
01.11.2018. 22:12 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
129
Катталган:
01-06-2013
Соӊку аракети:
02-01-2020 23:32
Жынысы:
Белгисиз
+4
Мыкты маалыматтар!!! Жазсанар болот экен го!? Дагы да ушундай маанилуу, тарыхый, тарбиялык мааниси терен макалалардан кутобуз....!!!
02.11.2018. 10:34 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
194
Катталган:
17-07-2012
Соӊку аракети:
03-07-2020 18:55
Жынысы:
Белгисиз
+1
Азыр ушундай крулуштарды кура алаар бекенбиз?
02.11.2018. 16:04 
Тайпасы:
Кыймылы жок
Комментарийлердин саны:
32
Катталган:
08-05-2018
Соӊку аракети:
11-07-2019 18:29
Жынысы:
Белгисиз
+2
Азыр эч ким иштегиси келбейт
03.11.2018. 16:50 
Тайпасы:
Жаран
Комментарийлердин саны:
3
Катталган:
23-07-2018
Соӊку аракети:
12-07-2020 10:22
Жынысы:
Белгисиз
+2
Абдан сонун макала,авторго терен ыраазычылык билдирем!Окуп жатып абдан толкундандым,ошол кездеги илеалогиянын кучу менен канчалаган проекттер курулган,азыр да ошондой идеянын артынан ээрчип,баардыгыбыз жапа-тырмак чон-чон иштерди бутурсок жакшы болбойт беле,Кыргызстаныбыз гулдомок!
Ушундай адамдын ан-сезимин ойготкон,шыктандырган жакшы нерсеге угуттогон макалаларды кутобуз,ылайым Супер Ленинчил жаш ж.б гезиттердей кыргыз элин алдыга ундосун!Авторго чон рахмат!
1
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
24125;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2020 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Жибек Жолу проспектиси 381
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: