Архив
897   898   899   900   901   902   903   904   905   906   907   908   909   910   911  
844   845   846   847   848   849   850   851   852   853   854   855   856   857   858   859   860   861   862   863   864   865   866   867   868   869   870   871   872   873   874   875   876   877   878   879   880   881   882   883   884   885   886   887   888   889   890   891   892   893   894   895   896  
792   793   794   795   796   797   798   799   800   801   802   803   804   805   806   807   808   809   810   811   812   813   814   815   816   817   818   819   820   821   822   823   824   825   826   827   828   829   830   831   832   833   834   835   836   837   838   839   840   841   842   843  
740   741   742   743   744   745   746   747   748   749   750   751   752   753   754   755   756   757   758   759   760   761   762   763   764   765   766   767   768   769   770   771   772   773   774   775   776   777   778   779   780   781   782   783   784   785   786   787   788   789   790   791  
687   688   689   690   691   692   693   694   695   696   697   698   699   700   701   702   703   704   705   706   707   708   709   710   711   712   713   714   715   716   717   718   719   720   721   722   723   724   725   726   727   728   729   730   731   732   733   734   735   736   737   738   739  
635   636   637   638   639   640   641   642   643   644   645   646   647   648   649   650   651   652   653   654   655   656   657   658   659   660   661   662   663   664   665   666   667   668   669   670   671   672   673   674   675   676   677   678   679   680   681   682   683   684   685   686  
583   584   585   586   587   588   589   590   591   592   593   594   595   596   597   598   599   600   601   602   603   604   605   606   607   608   609   610   611   612   613   614   615   616   617   618   619   620   621   622   623   624   625   626   627   628   629   630   631   632   633   634  
531   532   533   534   535   536   537   538   539   540   541   542   543   544   545   546   547   548   549   550   551   552   553   554   555   556   557   558   559   560   561   562   563   564   565   566   567   568   569   570   571   572   573   574   575   576   577   578   579   580   581   582  
479   480   481   482   483   484   485   486   487   488   489   490   491   492   493   494   495   496   497   498   499   500   501   502   503   504   505   506   507   508   509   510   511   512   513   514   515   516   517   518   519   520   521   522   523   524   525   526   527   528   529   530  
427   428   429   430   431   432   433   434   435   436   437   438   439   440   441   442   443   444   445   446   447   448   449   450   451   452   453   454   455   456   457   458   459   460   461   462   463   464   465   466   467   468   469   470   471   472   473   474   475   476   477   478  
374   375   376   377   378   379   380   381   382   383   384   385   386   387   388   389   390   391   392   393   394   395   396   397   398   399   400   401   402   403   404   405   406   407   408   409   410   411   412   413   414   415   416   417   418   419   420   421   422   423   424   425   426  
322   323   324   325   326   327   328   329   330   331   332   333   334   335   336   337   338   339   340   341   342   343   344   345   346   347   348   349   350   351   352   353   354   355   356   357   358   359   360   361   362   363   364   365   366   367   368   369   370   371   372   373  
264   265   266   267   268   269   270   271   272   273   274   275   276   277   278   279   280   281   282   283   284   285   286   287   288   289   290   291   292   293   294   295   296   297   298   299   300   301   302   303   304   305   306   307   308   309   310   311   312   313   314   315   316   317   318   319   320   321  
217   218   219   220   221   222   223   224   225   226   227   228   229   230   231   232   233   234   235   236   237   238   239   240   241   242   243   244   245   246   247   248   249   250   251   252   253   254   255   256   257   258   259   260   261   262   263  
176   180   181   182   183   184   185   186   187   188   189   190   191   192   193   194   195   196   197   198   199   200   201   202   203   204   205   206   207   208   209   210   211   212   213   214   215   216  
Популярдуу макалалар

КИБЕРКЫЛМЫШТУУЛУКТАН САКТАНА БИЛИӉИЗ!

№682 27-ноябрь-3-декабрь, 2015-ж


Инновациялык технологиянын күн санап өнүгүп жатышы бизнести алып барууда да революциялык өзгөрүштөрдү жаратып жатат. Ошондуктан турмушубузда нак эмес төлөм менен интернет аркылуу чет өлкөдө соода-сатык жүргүзүүгө шарт түзүлдү. Электрондук төлөм калк арасында кеӊири таркап, азыр элет жергесинде да жарандарыбыз банк карталарды колдонуп жаткан кез. Ал ылдам жана ыӊгайлуулугу менен өзгөчөлөнөт. Бирок криминалдык дүйнө дагы өз ордунда туруп калган жок, бирөөнүн каражатын кымырып алуунун көптөгөн жолдору пайда болууда. Мындай ыплас жол менен алектенүүнү киберкылмыштуулук деп атап жүрүшөт. Кыргызстандын банк тармагындагы киберкылмыштуулук тууралуу Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкынын Инспекциялоо башкармалыгынын айрым операцияларга экспертиза жүргүзүү бөлүмүнүн башкы инспектору Бакыт Дайыров менен маектештик.

– Саламатсызбы?! Алгач киберкылмыштуулук тууралуу айта кетсеӊиз. Мындай кылмыш кантип өнүгүүдө?
-Саламатчылык! Дүйнөдө сервистик кызмат көрсөткөн компаниялар виртуалдык ишмердүүлүк сунуштап, «оффлайн» деп аталган сервис өнүгүп баштады. Кадимки эле соода-сатыкты үйдөн чыкпастан мобилдик технологиянын жардамы менен жүргүзүү адатка айланууда. Башкача айтканда, айлана-чөйрөдөгү буюмдар аралыкта башкарылып, «акылдуу» болуп баратат. Бирок бул күнүмдүк жана көнүмүш кызмат көрсөтүүгө акырындык менен киберкылмыштуулук аралашып жатканы көйгөй жаратууда. Медалдын эки тарабы болгон сыяктуу эле мыйзамга баш ийген атуулдар менен катар криминалдык элементтер да жок эмес. Азыркы учурда киберкылмыштуулук заманбап дүйнөгө олуттуу коркунуч туудурган жана бат өнүгүп келе жаткан кылмыш болуп калды. Анткени кибермейкиндиктеги кылмыштуулук өз алдынча гана коркунуч жаратпастан, азыркы турмушта кадимки кылмышты ишке ашыруучу криминалдык ишмердүүлүк болуу менен бирге далилдик базанын чогулушун белгилүү деӊгээлде татаалдантууда.
– Киберкылмыштуулук кандайча ишке ашырылат жана бул боюнча статистикалык маалыматтар барбы?
-Бүткүл дүйнөлүк түйүн эсептелген интернет – маалымат алуу жана маалымат алмашуу боюнча элге кеӊири кучагын ачуу менен бирге кылмыштуулук максатта илим менен техниканы пайдалангандарга да шарт түзүп жатат. Күн сайын 100дөн ашуун зыяндуу программанын түрү иштелип чыгат. Стратегиялык жана эл аралык изилдөө борборунун (Center for Strategic and International Studies) маалыматына таянсак, 2014-жылдын жыйынтыгы боюнча киберкылмыштуулук бүткүл дүйнөдө 400 миллиард доллардан ашуун экономикалык чыгымга учуратып, 300 миллионго жакын адамдын жеке маалыматы киберкылмышкерлер тарабынан уурдалып кеткен. Тилекке каршы, мындай өлкөлөрдүн арасында Кыргызстан да бар.
– Кыргызстанда кайсы банктык продуктулар киберкылмыштуулук коркунучун туудурат?
-Өлкөбүздүн банк системинде да мобилдик капчык, электрондук акча, мобилдик банкинг, интернет банкинг жана башка ушул сыяктуу заманбап банк продуктулары кылмышкерлер тарабынан чабуулга алына баштады. Ошондуктан биздин алдыбызда учурда жаралып жаткан коркунучтардан коргонуу максаты турат. «CITRIX» компаниясынын «Киберкоркунучтарга каршы күрөш тууралуу» отчётуна ылайык, көбүнчө корголбогон тармак катары социалдык түйүндөрдөгү мобилдик технологиялар жана тиркемелер эсептелсе, кылмыштуулуктун саны көбүнчө жеке маалыматтарды уурдоодо кездешет экен. Тажрыйба көрсөткөндөй, тийиштүү деӊгээлдеги коопсуздук системиндеги эӊ эле корголбогон звено болуп акыркы колдонуучу эсептелет. Катачылыктар кеткенине карабай же кызмат көрсөтүүчү адистер тарабынан аткарылган көз боёмочулуктун болушу, эӊ негизгиси ошол кызматтан колдонуучунун өзүнүн жоопкерчилигине жараша болот. Кызмат көрсөтүү боюнча системде кабыл алынган бардык алдын алуучу иш-аракеттер бир эле убакыттын ичинде колдонуучунун коопсуздук негиздерге тоготпостук мамиле жасоосунун натыйжасында жокко чыгышы мүмкүн.
– Бул кылмыштын түрү көбүнчө кандай жол менен ишке ашырылышы мүмкүн?
-Бүгүнкү күндөгү эӊ көп жана жөнөкөй жол менен кездешкен кылмыштын түрү кадимки мобилдик каражаттар аркылуу ишке ашырылууда. Ал персоналдык маалыматтарды, сыр сөздү (пароль) же кодду алуу максатында СМС билдирүү, телефон чалуу же почта аркылуу жүргүзүлөт. Ниети бузук адамдар төлөм уюмунун, банктын адиси катары өзүн тааныштырып, атуулдардын ишенимине киришет да, купуя маалыматтарды алышат. Андан кийин кылмышкер ал маалыматтарды пайдаланып, курмандыкка учураган адамдын акча каражатына жетет.
Бир кыйла техникалык жактан татаал жана оор деп «фишинг» эсептелет. Мында кылмыш атайын зыян келтирүүчү программанын, техникалык жабдуулардын жана системдин алсыздыгынын жардамы менен ишке ашырылат. Аны массалык түрдө почта аркылуу банктын атынан потенциалдуу курмандыкка жиберип, «аткарылуучу» файлды (зыянкеч программа) ачууга мажбурлашат же жалган сайтка которушат. Кылмышкерлер колдонуучулардын персоналдуу маалыматын алуу максатында түп нускасынан айырмаланбагандай сайттын кудум көчүрмөсүн түзүшөт. Ал эми курмандыкка чалынган жаран эч нерседен шек санабай сайттын көчүрмөсүндө жүргөндүгүн билбестен өзүнүн персоналдык маалыматтарын, сыр сөзүн жана кодун кылмышкерге беришет.
Дагы бир кеӊири жайылтылган ыкма – бул «скимминг». Анда атайын жабдуу банкоматтын слотуна тиркелет да, картадагы маалыматтардын баарынын мазмунун окуп чыгат. Минивидеокамеранын жардамы менен же клавиатурадагы атайын тиркеменин негизинде пин-код эсепке алынат. Маалыматтын баары алынгандан кийин жасалма карта даярдалып, банкоматтан нак акчаны чыгарып алуу ишке ашырылат. Бул иш көбүнчө башка шаарда же өлкөлөрдө аткарылат.
– Жеке жактар гана эмес ири банктар менен финансылык институттар дагы киберкылмышкерлердин курмандыгы болушу мүмкүнбү? Эгер болсо, анда ал кандайча ишке ашат?
-Учурдагы жаӊы муундагы кылмышкерлер технологиянын өзгөрүшүнө бир кыйла оперативдүү жана тездик менен таасир этет. Топ-топ болуп биригип алып, өздөрүнүн билимдерин, тажрыйбаларын жана ири финансылык ресурстарын чыӊдашат. Ал эми банктар бул учурда маалыматтан артта калып, куугундун ролун аткарып калышат. Тилекке каршы, киберкылмыштуулук тармагындагы күрөштө кезектеги сокку кайдан келерин билүү мүмкүн эмес. Анткени жаӊы технологиянын жаӊы алсыз жагы кайсында жатканын алдын ала билүү кыйын. Ал эми маалыматтык коопсуздукту коргоонун классикалык каражатын колдонуу кылмыштын алдын алууда жетишсиздик кылат. Ошондуктан киберкылмыштуулукка каршы күрөшүү боюнча конкреттүү бир иш-чараларды кабыл алуу кыйынчылыкты жаратат. Эӊ негизгиси кибертармактын тышкы индикаторун көзөмөлгө алып, өз убагында пландоо жана киберкылмыштуулукка каршы иш-чараларды жайылтуу керек.
– Алдамчылардын тузагына чалынбаш үчүн эмне кылуу керек?
-Биринчиден электрондук акчага карата мамиле нак акчага жасагандай эле коопсуз болушу шартталат. Эӊ негизгиси интернет банкинг, мобилдик-банкинг жана электрондук капчыкты колдонуу боюнча коопсуздук чараларды жакшы билүү керек. Тобокелдикти төмөндөтө турган эӊ жөнөкөй кеӊештер булар:

  • Интернет банкингди колдонуп товарга же кызмат көрсөтүү үчүн коомчулук колдонгон компьютерден же интернет-кафеден төлөм жүргүзүүгө болбойт;
  • Электрондук төлөмдү күмөн санаткан же бейтааныш интернет түйүндөн жүргүзүү кооптуу;
  • Сөзсүз браузердеги сайттын дарегин жакшылап текшерүү керек (бир эле символу туура эмес болушу жасалма сайт экендигинен кабар берет);
  • Лицензияланган антивирустук камсыздоо программасын киргизүү жана аны үзгүлтүксүз жаӊылап туруу;
  • Ар түрдүү мобилдик тиркемелерди (оюн, программа ж.б.) бир гана расмий сайттардан жана булактардан көчүрүү;
  • Күмөн санаткан сайттарга кирбөө жана белгисиз жактардын билдирүүлөрүн ачпоо сунушталат.
  • Ал эми банкомат кызматынан колдонууда:
  • Тийиштүү операцияны жүргүзүү алдында банкоматтын сырткы көрүнүшү менен клавиатурада жат көрүнүш жок экендигине көӊүл буруӊуз;
  • Эч качан эч кимге өздүк пин-кодду айтпаӊыз (банк кызматкери болсо дагы);
  • Эгерде тийиштүү операциядан кийин сиздин карточка кайтарылбай калса, дароо өзүӊүздүн банкыӊызга кайрылыӊыз;
  • Мүмкүн болсо өз карточкаӊызга бир күндүк лимит жана башка чектөөлөрдү киргизип коюӊуз.

Эӊ негизгиси толугу менен киберкылмыштуулуктан арылуу башка кылмыштын түрлөрү сыяктуу эле мүмкүн эмес экенин эстен чыгарбоо зарыл. Башкысы – бул процессти технологиянын өнүгүшү менен тийиштүү талаптарга ылайык көзөмөлдөөгө болот.

Ибрагим Жусуев



"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.

Рейтинг: Рейтинг  0 
Комментарийлер(0)
Комментарий калтыруу үчүн өз ысымыңыз менен кириңиз же каттоодон өтүңүз.
 
Бөлүмдүн статистикасы
соңку 15 мүнөт ичинде 0 колдонуучу (Катталган: 0, коноктор: 0) бул макаланы окуду:

Макалалардын саны:
23946;
 
Маалымат-маанайшат порталы
2006-2020 © SUPER.KG
Кыргыз Республикасы, Бишкек шаары,
Жибек Жолу проспектиси 381
"Супер-Инфо" гезитинин материалдары жеке колдонууда гана уруксат.
Жалпыга таратуу "Супер-Инфо" гезитинин редакциясынын жазуу түрүндөгү уруксаты менен гана болушу мүмкүн.
Рейтинг@Mail.ru
Биз социалдык тармактарда: